വിഘ്നനിവാരകനായ ഗണപതി ഭഗവാന്റെ ജന്മദിനമായി ഭാരതമൊട്ടാകെ ഭക്തിസാന്ദ്രമായി കൊണ്ടാടുന്ന വിശേഷ ദിവസമാണ് വിനായക ചതുർഥി അഥവാ ഗണേശോത്സവം. ഭക്തിക്കപ്പുറം ദേശീയോദ്ഗ്രഥനത്തിന്റെയും സാംസ്കാരിക കൂട്ടായ്മയുടെയും വലിയൊരു ചരിത്രം കൂടി ഈ ഉത്സവത്തിനുണ്ട്.
*ഉത്ഭവവും പുരാണ പശ്ചാത്തലവും.
* പാർവ്വതീദേവി തന്റെ ശരീരത്തിലെ ചന്ദനലേപനത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ബാലന് രൂപം നൽകുകയും, ജീവൻ പകരുകയും ചെയ്ത ദിവസമാണ് ചിങ്ങം/കന്നി മാസത്തിലെ വെളുത്തപക്ഷ ചതുർഥി എന്നാണ് ഹൈന്ദവ വിശ്വാസം.
* മഹാദേവന്റെ ഗണങ്ങളുടെ അധിപനായി (ഗണപതി) വാഴിച്ച ഈ ദിനം സർവ്വ വിഘ്നങ്ങളും അകറ്റി ഐശ്വര്യം പകരുന്ന പുണ്യദിനമായി പുരാണങ്ങളിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു.
*ചരിത്രപരമായ തുടക്കം.
* മറാത്താ സാമ്രാജ്യത്തിൽ
ഛത്രപതി ശിവാജി മഹാരാജാവിന്റെ ഭരണകാലത്താണ് (1630–1680) ഗണേശോത്സവം ഒരു പൊതു ആചാരമായി വലിയ പ്രാധാന്യം നേടുന്നത്. പേശ്വാ ഭരണാധികാരികളുടെ കാലത്തും ഇത് കൊട്ടാരങ്ങളിലും പൂനെ നഗരത്തിലും വിപുലമായി ആഘോഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
* സ്വാതന്ത്ര്യസമരവും ലോക്മാന്യ തിലകും
ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് കൂട്ടംകൂടലുകൾക്ക് കർശന വിലക്കുണ്ടായിരുന്ന 1893-ൽ, സ്വാതന്ത്ര്യസമര സേനാനിയായ ബാലഗംഗാധര തിലകനാണ് വീടുകൾക്കുള്ളിലെ പൂജയായിരുന്ന ഗണേശോത്സവത്തെ ഇന്നത്തെ രീതിയിലുള്ള വലിയൊരു ‘സാർവ്വജനീൻ ഗണേശോത്സവം’ (പൊതുജന ഉത്സവം) ആക്കി മാറ്റിയത്. ജാതി-മത ഭേദമന്യേ ജനങ്ങളെ ഒരുമിപ്പിക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യബോധം ഉണർത്താനുമുള്ള ഒരു ദേശീയ മാധ്യമമായി അദ്ദേഹം ഇതിനെ ഉപയോഗിച്ചു.
*പ്രധാന സംഘാടകർ.
* ഇന്ത്യയിലെമ്പാടും പ്രാദേശിക ഗണേശോത്സവ ട്രസ്റ്റുകളും സമിതികളുമാണ് ആഘോഷങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകുന്നത്.
* മുംബൈയിലെ പ്രശസ്തമായ ലാൽബാഗ്ചാ രാജാ, പൂനെയിലെ ശ്രീമന്ത് ദഗ്ദുഷെത് ഹൽവായ് ഗണപതി ട്രസ്റ്റ് തുടങ്ങിയവ ലോകപ്രശസ്തമായ സംഘാടക സമിതികളാണ്. കേരളത്തിലും തമിഴ്‌നാട്ടിലും ക്ഷേത്ര ഭരണസമിതികളും വിവിധ ഭക്തജന സമിതികളും ഘോഷയാത്രകളും പൂജകളും സംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
*വിഗ്രഹ നിമജ്ജനത്തിന്റെ (വിസർജനം) തത്ത്വം.
* വിനായക ചതുർഥിക്ക് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന വിഗ്രഹങ്ങൾ ഒന്നര ദിവസം മുതൽ 10 ദിവസം (അനന്ത ചതുർദശി) വരെയുള്ള പൂജകൾക്ക് ശേഷം കടലിലോ പുഴകളിലോ നിമജ്ജനം ചെയ്യുന്നു.
* തത്ത്വചിന്ത: ‘മണ്ണിൽ നിന്ന് ഉടലെടുത്ത് ഒടുവിൽ പ്രകൃതിയിലേക്ക് തന്നെ ലയിക്കുന്നു’ എന്ന പ്രപഞ്ച സത്യമാണ് ഇതിന് പിന്നിൽ. രൂപമുള്ള ഭഗവാൻ അത്യന്തികമായി രൂപമില്ലാത്ത പരബ്രഹ്മമായി മാറുന്നുവെന്ന ആത്മീയ സന്ദേശവും ഇത് നൽകുന്നു.
തടസ്സങ്ങൾ നീക്കി പുതിയ ദിശാബോധം നൽകുന്ന, ഒരുമയുടെയും വിശ്വാസത്തിന്റെയും മഹത്തായ ആഘോഷമാണ് ഓരോ വിനായക ചതുർഥിയും.
