ജെയിംസ് കൂടൽ
കടൽ കേരളത്തിന് എന്നും ലോകത്തിലേക്കുള്ള വഴിയായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ വഴിയിലൂടെ കേരളത്തിലേക്ക് എത്ര തൊഴിലും വ്യവസായവും സമൃദ്ധിയും കൊണ്ടുവരാൻ നമുക്ക് കഴിഞ്ഞു? വർഷങ്ങളായി ഈ ചോദ്യം ഉയർത്തുന്ന വ്യക്തിയാണ് നാണു വിശ്വനാഥൻ. കേരളത്തിന്റെ തുറമുഖങ്ങളെയും തീരദേശത്തെയും വികസനത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാക്കണമെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വപ്നത്തിന് മുഖ്യമന്ത്രി വി. ഡി. സതീശന്റെ മിഷൻ സമുദ്ര പുതിയൊരു ദിശ നൽകുന്നു
ആലപ്പുഴ ജില്ലയിലെ നൂറനാട് പടനിലത്തെ കർഷക കുടുംബത്തിലാണ് നാണു വിശ്വനാഥൻ ജനിച്ചത്. ജോലി തേടി ദുബായിലെത്തിയ അദ്ദേഹം ഒരു ഹോട്ടലിന്റെ അടുക്കളയിലാണ് പ്രവാസജീവിതം തുടങ്ങിയത്. പിന്നീട് കണ്ടെയ്നർ ചരക്കുഗതാഗത മേഖലയിൽ ലഭിച്ച അവസരം ജീവിതത്തിലെ വഴിത്തിരിവായി. കപ്പലുകൾ, തുറമുഖങ്ങൾ രാജ്യാന്തര വ്യാപാരം, ചരക്കുനീക്കം എന്നിവയെക്കുറിച്ച് തൊഴിൽ ചെയ്തുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം പഠിച്ചു. ആ അനുഭവമാണ് കേരളത്തിന്റെ കടൽസാധ്യതകളെ പുതിയ കണ്ണോടെ കാണാൻ അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്
കപ്പൽ തുറമുഖത്ത് അടുക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു നാട് സമ്പന്നമാകില്ല. ചരക്ക് തുറമുഖത്തുനിന്ന് വേഗത്തിൽ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തണം. നാട്ടിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ സമയത്ത് കപ്പലിലെത്തണം. റോഡും റെയിലും സംഭരണശാലകളും ശീതീകരണ സൗകര്യങ്ങളും കസ്റ്റംസ് നടപടികളും ഒരേ ശൃംഖലയുടെ ഭാഗമാകണം. അപ്പോഴാണ് തുറമുഖത്തിന്റെ നേട്ടം വ്യവസായികൾക്കൊപ്പം തൊഴിലാളികൾക്കും കർഷകർക്കും മത്സ്യത്തൊഴിലാളികൾക്കും ചെറുകിട സംരംഭകർക്കും ലഭിക്കുക.
ഈ ആശയം കേരളത്തിൽ പൊതുചർച്ചയാകുന്നതിന് ഏറെ മുമ്പേ നാണു വിശ്വനാഥൻ അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിച്ചിരുന്നു. കൊച്ചിയിലെ കണ്ടെയ്നർ ടെർമിനൽ ചരക്കുനീക്ക മേഖലയിൽ തുറക്കാവുന്ന അവസരങ്ങളെക്കുറിച്ച് 2009-ൽ തന്നെ അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിരുന്നു. ഗൾഫിൽ നേടിയ അറിവും അനുഭവവും സ്വന്തം നാടിന്റെ വികസനത്തിനായി ഉപയോഗിക്കണമെന്ന നിശ്ചയമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പിന്നിൽ.
മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടായി മനസ്സിൽ കൊണ്ടുനടന്ന സമുദ്രവികസന സ്വപ്നം പല ഉന്നത വ്യക്തികളുടെയും മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കാൻ നാണു വിശ്വനാഥൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ പലപ്പോഴും ലഭിച്ചത് അവഗണനയായിരുന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം പിന്മാറിയില്ല. കേരളത്തിന്റെ തീരവും തുറമുഖങ്ങളും ഒരുനാൾ സംസ്ഥാനത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുമെന്ന വിശ്വാസത്തോടെ തന്റെ ആശയങ്ങൾ അദ്ദേഹം തുടർന്നും പങ്കു വെച്ചു.
ഈ യാത്രയുടെ തുടക്കം മുതൽ വേൾഡ് മലയാളി കൗൺസിൽ നാണു വിശ്വനാഥന് പിന്തുണ നൽകി. സമുദ്ര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾക്ക് വേദിയൊരുക്കാൻ ബ്ലൂ ഇക്കോണമി ഫോറം രൂപീകരിക്കുകയും നാണു വിശ്വനാഥനെ അതിന്റെ ചെയർമാനായി തിരഞ്ഞെടുക്കുകയും ചെയ്തു. പ്രവാസലോകത്ത് നേടിയ അനുഭവം കേരളത്തിന്റെ വികസനത്തിന് പ്രയോജനപ്പെടുത്താനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമങ്ങൾക്ക് ഈ പിന്തുണ കൂടുതൽ കരുത്തായി.
അന്ന് പ്രതിപക്ഷ നേതാവായിരുന്ന വി. ഡി. സതീശനെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞത് നാണുവിന്റെ യാത്രയിലെ വഴിത്തിരിവായി. വർഷങ്ങളായി അവതരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ച കടൽസ്വപ്നം രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വവുമായി പങ്കുവയ്ക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് അവസരം ലഭിച്ചു. ആ കൂടിക്കാഴ്ച തന്റെ ആശയങ്ങൾ വീണ്ടും ശക്തമായി മുന്നോട്ടുവയ്ക്കാൻ നാണുവിന് ആത്മവിശ്വാസം നൽകി. ഇന്ന് സതീശൻ മുഖ്യമന്ത്രിയായി മിഷൻ സമുദ്ര മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുമ്പോൾ, നാണു വിശ്വനാഥൻ നിരന്തരം ഉയർത്തിയ ആശയങ്ങൾ കേരളത്തിന്റെ വികസനചർച്ചയിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
ഹ്യൂസ്റ്റൺ നൽകുന്ന പാഠം
ആധുനിക കണ്ടെയ്നർ കപ്പൽ ഗതാഗതത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഹ്യൂസ്റ്റണിന് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. 1956 ഏപ്രിൽ 26-ന് എസ്. എസ്. ഐഡിയൽ എക്സ് എന്ന കപ്പൽ 58 കണ്ടെയ്നറുകളുമായി ന്യൂജേഴ്സിയിലെ പോർട്ട് നെവാർക്കിൽനിന്ന് പുറപ്പെട്ടു. അഞ്ച് ദിവസത്തിനുശേഷം അത് ഹ്യൂസ്റ്റൺ തുറമുഖത്ത് എത്തി. കണ്ടെയ്നറുകളിൽ ചരക്ക് കൊണ്ടുപോകുകയും അവ കപ്പലിനും ട്രക്കിനും ഇടയിൽ കാര്യക്ഷമമായി കൈമാറുകയും ചെയ്യുന്ന രീതി ലോകവ്യാപാരത്തിൽ വലിയ മാറ്റത്തിന് വഴിയൊരുക്കി.
ഹ്യൂസ്റ്റണിന്റെ ചരിത്രത്തിൽനിന്ന് കേരളം ഉൾക്കൊള്ളേണ്ട പാഠം വ്യക്തമാണ്. കണ്ടെയ്നർ ഇറക്കാനുള്ള തുറമുഖം മാത്രം പോരാ; അത് വേഗത്തിലും കുറഞ്ഞ ചെലവിലും ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തെത്തിക്കാനുള്ള സംവിധാനവും വേണം. കേരളത്തിലെ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് ലോകവിപണിയിലേക്കുള്ള വഴി തുറക്കുമ്പോഴാണ് സമുദ്രവ്യാപാരം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്വന്തം വളർച്ചയായി മാറുന്നത്.
മിഷൻ സമുദ്രയുടെ വികസന ഭൂപടം
വിഴിഞ്ഞത്തെ കപ്പലുകൾക്കിടയിൽ ചരക്കുകൾ മാറ്റിക്കയറ്റുന്ന കേന്ദ്രമായി മാത്രം കാണാതെ കേരളത്തിന്റെ കയറ്റുമതിക്കും ഇറക്കുമതിക്കും നേരിട്ട് പ്രയോജനപ്പെടുന്ന തുറമുഖമാക്കുക എന്നതാണ് നിർണായകമായ ലക്ഷ്യം. കാർഷികോൽപ്പന്നങ്ങൾ, സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങൾ, കശുവണ്ടി, മത്സ്യോൽപ്പന്നങ്ങൾ, കൈത്തറി, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് വിദേശവിപണികളിലേക്കുള്ള വഴി കൂടുതൽ സുഗമമാകുമെന്നാണ് പ്രതീക്ഷ. അതിനൊപ്പം സംഭരണശാലകളും ശീതീകരണ കേന്ദ്രങ്ങളും ചരക്കുസംസ്കരണ കേന്ദ്രങ്ങളും വളരേണ്ടതുണ്ട്.
വിഴിഞ്ഞം മാത്രം വളർന്നാൽ കേരളത്തിന്റെ മുഴുവൻ കടൽസാധ്യതകളും പ്രയോജനപ്പെടുത്താനാവില്ല. കൊച്ചി, ബേപ്പൂർ, അഴീക്കൽ, കൊല്ലം തുടങ്ങിയ തുറമുഖങ്ങൾക്കും അവയുടെ ശേഷിക്കനുസരിച്ചുള്ള പങ്ക് നൽകണം. വലിയ തുറമുഖങ്ങളെയും ചെറുതുറമുഖങ്ങളെയും റോഡ്, റെയിൽ, തീരദേശ ജലഗതാഗതം എന്നിവയിലൂടെ ബന്ധിപ്പിക്കണം. ഒരു തുറമുഖത്തിന്റെ വളർച്ച മറ്റൊരു പ്രദേശത്തിനും അവസരമാകുന്ന രീതിയിലാണ് പദ്ധതി നടപ്പാക്കേണ്ടത്.
തീരദേശ വിനോദസഞ്ചാരത്തിന് പുതിയ വഴി
മിഷൻ സമുദ്രയുടെ സാധ്യത ചരക്കുഗതാഗതത്തിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. കേരളത്തിന്റെ കടൽത്തീരങ്ങളും കായലുകളും നദികളും ദ്വീപുകളും ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ തുറമുഖ നഗരങ്ങളും ചേർന്നാൽ ലോകശ്രദ്ധ നേടാവുന്ന വിനോദസഞ്ചാര ശൃംഖല രൂപപ്പെടുത്താം. കടലിലൂടെ സഞ്ചരിച്ച് കായലിലേക്കും അവിടെനിന്ന് ഗ്രാമീണ പൈതൃക കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കും എത്തുന്ന യാത്രാനുഭവം കേരളത്തിന് സ്വന്തമായി വികസിപ്പിക്കാനാകും.
വിഴിഞ്ഞം–കോവളം, കൊല്ലം–ആലപ്പുഴ, കൊച്ചി, ബേപ്പൂർ, കണ്ണൂർ, കാസർകോട് മേഖലകളിൽ ഓരോ പ്രദേശത്തിന്റെയും പ്രത്യേകതയ്ക്കനുസരിച്ച് യാത്രാപദ്ധതികൾ രൂപപ്പെടുത്താം. ക്രൂയിസ് യാത്രകൾ, തീരദേശ ബോട്ട് സർവീസുകൾ, ഹൗസ്ബോട്ട് യാത്രകൾ, ജലകായിക വിനോദങ്ങൾ, കടൽപൈതൃക യാത്രകൾ, പ്രാദേശിക ഭക്ഷണാനുഭവങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് സാധ്യതയുണ്ട്. സുരക്ഷിതമായ ജെട്ടികൾ, ശുചിമുറികൾ, മാലിന്യസംസ്കരണം, പരിശീലനം ലഭിച്ച ജീവനക്കാർ, വ്യക്തമായ സുരക്ഷാമാനദണ്ഡങ്ങൾ എന്നിവ ഉറപ്പാക്കിയാൽ മാത്രമേ ഈ സാധ്യതകൾ സ്ഥിരമായ വരുമാനമായി മാറൂ.
വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ നേട്ടം വലിയ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിക്കരുത്. ഹോംസ്റ്റേകൾ, പ്രാദേശിക ഗൈഡുകൾ, ഭക്ഷണശാലകൾ, പരമ്പരാഗത വള്ളനിർമാണം, കരകൗശല സംരംഭങ്ങൾ, മത്സ്യത്തൊഴിലാളി കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവയ്ക്കും പങ്കാളിത്തം ലഭിക്കണം. തീരദേശത്തിന്റെ സംസ്കാരവും ജീവിതരീതിയും വിനോദസഞ്ചാരത്തിന് മൂല്യം നൽകുന്ന ഘടകങ്ങളാണ്. അവയെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പ്രദേശവാസികളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ വളരുന്ന ഉത്തരവാദിത്ത വിനോദസഞ്ചാരമാണ് കേരളത്തിന് അനുയോജ്യം.
അതേസമയം, തീരശോഷണത്തിനും പ്ലാസ്റ്റിക്, കടൽജല മലിനീകരണത്തിനും അമിത നിർമാണത്തിനും ഇടയാക്കുന്ന പദ്ധതികൾ ദീർഘകാലത്ത് തിരിച്ചടിയാകും. ഓരോ പ്രദേശത്തിനും താങ്ങാനാകുന്ന സന്ദർശകരുടെ എണ്ണം, പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, പ്രദേശവാസികളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ എന്നിവ കണക്കിലെടുത്തായിരിക്കണം വിനോദസഞ്ചാര വികസനം.
കടലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട വിദ്യാഭ്യാസം വളരണം
മിഷൻ സമുദ്രയുടെ വിജയത്തിന് പുതിയ കെട്ടിടങ്ങൾ പോലെ തന്നെ പുതിയ അറിവും ആവശ്യമാണ്. തുറമുഖ നടത്തിപ്പ്, കപ്പൽഗതാഗതം, ചരക്കുനീക്കം, കസ്റ്റംസ്, സമുദ്രനിയമം, തുറമുഖ എൻജിനീയറിങ്, മത്സ്യബന്ധനം, സമുദ്രജീവശാസ്ത്രം, തീരദേശ പരിസ്ഥിതി എന്നിവയിൽ കേരളത്തിലെ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ കൂടുതൽ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കണം.
സർവകലാശാലകൾക്കും സാങ്കേതിക വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കും തുറമുഖങ്ങളുമായും വ്യവസായങ്ങളുമായും ചേർന്ന് പഠനപദ്ധതികൾ ആരംഭിക്കാം. കണ്ടെയ്നർ കൈകാര്യം ചെയ്യൽ, കയറ്റുമതി–ഇറക്കുമതി നടപടികൾ, ശീതീകരിച്ച ചരക്കുനീക്കം, ഡിജിറ്റൽ സംവിധാനങ്ങൾ, കൃത്രിമബുദ്ധി, സമുദ്ര വിവരവിശകലനം എന്നിവയിൽ ഹ്രസ്വകാല പരിശീലനവും തൊഴിൽപരമായ പഠനവും നൽകണം. പഠനം പൂർത്തിയാക്കുന്നവർക്ക് അതേ മേഖലയിലെ തൊഴിൽ ലഭിക്കുന്ന തരത്തിൽ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളും വ്യവസായങ്ങളും തമ്മിൽ സഹകരണം വേണം.
തീരദേശ യുവാക്കൾക്കും മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളുടെ മക്കൾക്കും സ്ത്രീകൾക്കും പരിശീലനത്തിൽ മുൻഗണന നൽകണം. സ്കൂൾതലത്തിൽ കടലിന്റെ പരിസ്ഥിതി, സമുദ്രസുരക്ഷ, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, തീരസംരക്ഷണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവും വളർത്താം. കടൽ കേരളത്തിന്റെ ഭൂപടത്തിലെ ഒരു അതിർത്തിയല്ല, സ്വന്തം ജീവിതത്തെയും ഭാവിയെയും സ്വാധീനിക്കുന്ന മേഖലയാണെന്ന് പുതിയ തലമുറ തിരിച്ചറിയണം.
പിതാവിന്റെ സ്വപ്നത്തിന് മകന്റെ പിന്തുണ
നാണു വിശ്വനാഥന്റെ കടൽ സ്വപ്നത്തിനൊപ്പം മകൻ ഗൗതം വിശ്വവും നിൽക്കുന്നു. സമുദ്രനിയമത്തിലും കപ്പൽഗതാഗത മേഖലയിലും നേടിയ അറിവും പ്രവൃത്തിപരിചയവും പിതാവ് മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്ന ആശയങ്ങൾക്ക് പുതിയൊരു തലമുറയുടെ പിന്തുണ നൽകുന്നു.
ഗുജറാത്ത് മാരിടൈം യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിൽ നിന്ന് സമുദ്രനിയമത്തിൽ എൽ.എൽ.എം. നേടിയ ഗൗതം 9.42 സി.ജി.പി.എയോടെ ഒന്നാം റാങ്ക് കരസ്ഥമാക്കി. കേരള ലോ അക്കാദമി ലോ കോളേജിൽനിന്ന് ബി.കോം. എൽ.എൽ.ബി.യും നേടിയിട്ടുണ്ട്. യുകെയിലെ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ചാർട്ടേഡ് ഷിപ്പ്ബ്രോക്കേഴ്സിന്റെ പ്രൊഫഷണൽ യോഗ്യതാ പരീക്ഷ പൂർത്തിയാക്കിയ അദ്ദേഹത്തിന് ഷിപ്പിങ് നിയമത്തിൽ ഏറ്റവും ഉയർന്ന മാർക്ക് നേടിയതിനുള്ള അംഗീകാരവും ലഭിച്ചു.
ലോജിസ്റ്റിക്സ് ആൻഡ് സപ്ലൈ ചെയിൻ മാനേജ്മെന്റ്, കസ്റ്റംസ് ക്ലിയറൻസ്, ഫ്രൈറ്റ് ഫോർവേഡിങ് എന്നീ മേഖലകളിലും ഗൗതം പ്രത്യേക പഠനം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. കപ്പൽഗതാഗത മേഖലയിൽ ലീഗൽ അനലിസ്റ്റായി പ്രവർത്തിച്ച അദ്ദേഹം നിയമഗവേഷണം, കരാറുകൾ, വാണിജ്യ വിഷയങ്ങൾ, ഷിപ്പിങ് ക്ലെയിമുകൾ എന്നിവയിൽ പരിചയം നേടി. സമുദ്രനിയമത്തെക്കുറിച്ച് വിദ്യാർഥികൾക്കും മേഖലയിലെ പ്രൊഫഷണലുകൾക്കും ക്ലാസുകൾ നൽകുകയും ഗവേഷണത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. തുറമുഖങ്ങളും ചരക്കുനീക്കവും വളരുമ്പോൾ അവയ്ക്കൊപ്പം നിയമപരമായ അറിവും പരിശീലനവും വളരണമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം.
നേട്ടം ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ കാണണം
മിഷൻ സമുദ്രയുടെ വിജയം എത്ര കപ്പലുകൾ വന്നു, എത്ര കണ്ടെയ്നറുകൾ കൈകാര്യം ചെയ്തു എന്ന കണക്കുകളിൽ മാത്രം ഒതുക്കരുത്. മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളുടെ വരുമാനം മെച്ചപ്പെട്ടോ? തീരദേശ യുവാക്കൾക്ക് തൊഴിൽ ലഭിച്ചോ? ചെറുകിട ഉൽപ്പാദകർക്ക് കയറ്റുമതി ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞോ? വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ വരുമാനം പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളിലെത്തിയോ? പരിശീലനം നേടിയവർക്ക് സ്വന്തം നാട്ടിൽ അവസരം ലഭിച്ചോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള മറുപടിയിലാണ് പദ്ധതിയുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം.
കടലിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള വികസനം കടലിന്റെ സംരക്ഷണത്തോടൊപ്പം മുന്നേറണം. തീരദേശ സമൂഹങ്ങളുടെ ആശങ്കകൾ കേൾക്കുകയും അവരുടെ ജീവിതമാർഗങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും വേണം. പ്രഖ്യാപിച്ച പദ്ധതികൾ എത്രത്തോളം നടപ്പായി, എത്ര നിക്ഷേപവും തൊഴിലും സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന വിവരങ്ങൾ പൊതുജനങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമാകുകയും വേണം.
നാണു വിശ്വനാഥൻ മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടായി കണ്ട സ്വപ്നവും വി. ഡി. സതീശന്റെ മിഷൻ സമുദ്രയും ഒന്നിക്കുന്നിടത്ത് കേരളത്തിന് വലിയൊരു സാധ്യത തുറക്കുന്നു. തുറമുഖങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വഴികളിലും തുടങ്ങുന്ന സംരംഭങ്ങളിലും യുവാക്കൾക്ക് ലഭിക്കുന്ന ജോലികളിലും തീരദേശ കുടുംബങ്ങളുടെ മെച്ചപ്പെടുന്ന ജീവിതത്തിലുമാണ് ആ സ്വപ്നത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം കാണേണ്ടത്.
കടൽ കേരളത്തിന്റെ അതിർത്തിയല്ല; ലോകത്തിലേക്കുള്ള വാതിലാണ്. ആ വാതിലിലൂടെ അവസരങ്ങൾ ഓരോ കേരളീയന്റെയും ജീവിതത്തിലെത്തുമ്പോഴാണ് നാണു വിശ്വനാഥന്റെ ദീർഘകാല സ്വപ്നം മിഷൻ സമുദ്രയിലൂടെ കേരളത്തിന്റെ സ്വപ്നസാക്ഷാത്കാരമായി മാറുക.
റിപ്പോർട്ട് : ജെയിംസ് കൂടൽ
